Hình 1. Các thông tin mới nhất về sốt rét năm 2026
Theo Báo cáo Sốt rét thế giới năm 2025 của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), mặc dù thế giới đã đạt được nhiều tiến bộ trong phòng, chống và loại trừ sốt rét, bệnh sốt rét vẫn là một trong những vấn đề y tế công cộng nghiêm trọng trên phạm vi toàn cầu. Năm 2024, thế giới ước tính ghi nhận khoảng 282 triệu trường hợp mắc sốt rét và 610.000 trường hợp tử vong, tăng khoảng 9 triệu trường hợp so với năm 2023; riêng khu vực châu Phi của WHO chiếm khoảng 94% số ca mắc và 95% số ca tử vong do sốt rét toàn cầu. Khoảng hai phần ba số ca mắc và tử vong toàn cầu tập trung tại 11 quốc gia châu Phi có gánh nặng sốt rét cao. Bên cạnh gánh nặng bệnh tật còn cao, công tác phòng, chống và loại trừ sốt rét trên thế giới đang đứng trước nhiều thách thức. Nguồn lực đầu tư chưa đáp ứng nhu cầu; năm 2024, tổng nguồn lực đầu tư cho phòng, chống sốt rét toàn cầu khoảng 3,9 tỷ USD, chưa đến một nửa mục tiêu 9,3 tỷ USD cho năm 2025 của Chiến lược kỹ thuật toàn cầu về sốt rét. Việc cắt giảm viện trợ phát triển chính thức trong thời gian gần đây đã ảnh hưởng đến hệ thống giám sát, khảo sát dịch tễ và triển khai các biện pháp phòng, chống sốt rét tại nhiều quốc gia. Đồng thời, kháng thuốc chống sốt rét, kháng hóa chất diệt côn trùng và các biến đổi sinh học của ký sinh trùng đang ngày càng trở thành những thách thức đối với công tác kiểm soát và loại trừ sốt rét. WHO đã ghi nhận tình trạng kháng một phần với các dẫn xuất artemisinin tại một số quốc gia châu Phi; các đột biến mất gen pfhrp2/3 có thể làm giảm khả năng phát hiện P. falciparum bằng một số xét nghiệm chẩn đoán nhanh. Đến năm 2024, các ký sinh trùng có đột biến này đã được báo cáo tại 42 quốc gia lưu hành sốt rét, trong đó tỷ lệ vượt 15% tại một số quốc gia. Việt Nam cũng đã ghi nhận thông tin về các đột biến này từ năm 2024, mặc dù tỷ lệ hiện còn thấp.
Trong bối cảnh đó, Việt Nam đã đạt được những thành tựu rất quan trọng trong phòng, chống và loại trừ sốt rét. Số trường hợp mắc sốt rét đã giảm mạnh và bền vững trong nhiều năm. Năm 2024, cả nước ghi nhận 353 trường hợp mắc sốt rét, giảm 21,21% so với năm 2023 và không ghi nhận trường hợp tử vong; 48 tỉnh, thành phố đã được công nhận loại trừ sốt rét. Theo số liệu tổng hợp của Chương trình phòng, chống và loại trừ sốt rét, năm 2025 số trường hợp mắc tiếp tục giảm xuống 246 trường hợp, là mức thấp nhất trong giai đoạn theo dõi. Tuy nhiên, thành quả giảm số mắc không đồng nghĩa với việc nguy cơ sốt rét đã được loại bỏ hoàn toàn. Diễn biến số liệu những năm gần đây cho thấy nguồn lây vẫn còn tồn tại tại một số địa bàn trọng điểm và có khả năng tái bùng phát, trong khi các trường hợp sốt rét ngoại lai tiếp tục xuất hiện tại những địa phương đã giảm hoặc loại trừ sốt rét. Bộ Y tế trước đây cũng đã lưu ý tình trạng số mắc tăng tại các điểm nóng như huyện Khánh Vĩnh, tỉnh Khánh Hòa và huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu, đồng thời cảnh báo nguy cơ lan rộng sang các địa bàn khác. Đáng lưu ý, số liệu giai đoạn 2021–2025 cho thấy tổng số trường hợp mắc sốt rét toàn quốc đạt mức cao nhất trong giai đoạn vào năm 2023 với 448 trường hợp, sau đó giảm còn 353 trường hợp năm 2024 và 246 trường hợp năm 2025. Tuy nhiên, số trường hợp sốt rét ác tính không giảm tương ứng, tăng từ 0 trường hợp năm 2021 lên 8 trường hợp năm 2022, 20 trường hợp năm 2023, đạt 43 trường hợp năm 2024, trước khi giảm còn 22 trường hợp năm 2025. Năm 2025 vẫn ghi nhận 02 trường hợp tử vong do sốt rét. Diễn biến này cho thấy trong giai đoạn số mắc đã xuống mức thấp, yêu cầu quan trọng không chỉ là tiếp tục giảm số ca bệnh mà còn phải phát hiện sớm, chẩn đoán chính xác và điều trị kịp thời, đặc biệt đối với các trường hợp có nguy cơ sốt rét ác tính và tử vong. Tại một số điểm nóng, nguy cơ lây truyền còn có tính tập trung theo địa bàn và tái xuất hiện theo thời gian. Đặc biệt tại Khánh Hòa, số trường hợp mắc sốt rét nội địa tăng mạnh từ 18 trường hợp năm 2022 lên 208 trường hợp năm 2023, duy trì ở mức 198 trường hợp năm 2024 và còn 97 trường hợp năm 2025. Diễn biến theo thời gian cho thấy xuất hiện hai đỉnh đáng chú ý, trong đó đỉnh thứ nhất vào quý III/2023 và đỉnh thứ hai vào quý III/2025, cho thấy nguy cơ tái bùng phát tại các địa bàn trọng điểm. Ca bệnh tập trung cao tại huyện Khánh Vĩnh và một số xã, thôn, trong đó có những địa bàn chiếm tỷ lệ đáng kể số ca bệnh của toàn tỉnh. Tại Quảng Trị, số trường hợp mắc sốt rét nội địa có xu hướng gia tăng trở lại, từ 11 trường hợp năm 2024 lên 32 trường hợp năm 2025. Trong khi đó, tại nhiều địa phương khác, số trường hợp mắc nội địa đã giảm xuống rất thấp hoặc không ghi nhận. Điều này cho thấy mô hình dịch tễ sốt rét tại Việt Nam đang ngày càng có tính không đồng nhất về không gian, với nguồn lây tập trung tại một số điểm nóng, trong khi các địa phương khác chủ yếu đối mặt với nguy cơ xâm nhập từ bên ngoài.
Tại khu vực Nam Bộ, tình hình sốt rét hiện đang ở mức thấp, chưa ghi nhận dịch sốt rét lan rộng; tuy nhiên, nguy cơ xâm nhập và tái lập lây truyền vẫn hiện hữu, đặc biệt do giao lưu, di biến động dân cư, lao động, du lịch và đi lại quốc tế ngày càng tăng. Theo số liệu thống kê của các tỉnh, thành phố khu vực Nam Bộ, trong năm 2025 toàn khu vực ghi nhận 24 trường hợp mắc sốt rét, gồm 23 trường hợp sốt rét ngoại lai (04 trường hợp ngoại lai trong nước và 19 trường hợp ngoại lai từ nước ngoài), tập trung tại Thành phố Hồ Chí Minh (21 trường hợp), Vĩnh Long (01 trường hợp) và Đồng Nai (02 trường hợp); đồng thời ghi nhận 01 trường hợp sốt rét nội địa tại địa bàn Bình Phước cũ. Toàn khu vực ghi nhận 10 trường hợp sốt rét ác tính và đặc biệt đã xảy ra 01 trường hợp tử vong do sốt rét tại tỉnh Tây Ninh, trong bối cảnh địa phương chưa ghi nhận dịch sốt rét. Trong 6 tháng đầu năm 2026, khu vực Nam Bộ ghi nhận 12 trường hợp mắc sốt rét, đều là trường hợp ngoại lai. Trong đó có 07 trường hợp sốt rét ác tính, gồm 05 trường hợp tại Thành phố Hồ Chí Minh, 01 trường hợp tại tỉnh Tây Ninh và 01 trường hợp tại thành phố Cần Thơ. Đặc biệt, đã ghi nhận 01 trường hợp tử vong do sốt rét ngoại lai trở về từ Cameroon tại xã Tân An Hội, Thành phố Hồ Chí Minh. Các số liệu trên cho thấy, mặc dù sốt rét tại Nam Bộ đã được kiểm soát ở mức thấp, nguy cơ tử vong do sốt rét vẫn còn hiện hữu, nhất là khi người bệnh trở về từ các quốc gia có sốt rét lưu hành mà không được nhận diện, chẩn đoán và điều trị kịp thời. Trong điều kiện nguồn lây nội địa đã giảm thấp, mỗi trường hợp sốt rét ngoại lai cần được xem là một tín hiệu dịch tễ quan trọng, cần được phát hiện, điều tra và xử lý kịp thời nhằm ngăn chặn khả năng tái lập lây truyền tại cộng đồng.
Thực hiện Hướng dẫn giám sát và phòng, chống bệnh sốt rét theo Quyết đính số 4922/QĐ-BYT ngày 25/10/2021 của Bộ Y tế và Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị bệnh sốt rét ban hành kèm theo Quyết định số 3377/QĐ-BYT ngày 30/8/2023, việc phát hiện sớm, quản lý và điều trị triệt để ca bệnh, giám sát ký sinh trùng và theo dõi các trường hợp ngoại lai có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong giai đoạn tiến tới loại trừ sốt rét. Trước tình hình trên, để tiếp tục bảo vệ thành quả phòng, chống và loại trừ sốt rét, chủ động ngăn chặn nguy cơ tái lập lây truyền, hạn chế sốt rét ác tính và tử vong tại khu vực Nam Bộ, Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Thành phố Hồ Chí Minh đề nghị Sở Y tế các tỉnh, thành phố quan tâm chỉ đạo triển khai các nội dung sau:
1). Tăng cường chỉ đạo và giám sát nguy cơ sốt rét
Tiếp tục chỉ đạo thực hiện nghiêm các hoạt động phòng, chống và loại trừ sốt rét; không chủ quan khi số ca bệnh đã giảm thấp, thường xuyên đánh giá nguy cơ tại từng địa bàn, đặc biệt tại các khu vực có giao lưu dân cư lớn, khu vực biên giới, cửa khẩu, cảng biển, sân bay, khu công nghiệp, vùng có người lao động di biến động và các địa bàn có người đi, về từ vùng sốt rét lưu hành.
Tăng cường kiểm tra, giám sát chất lượng hoạt động phòng, chống sốt rét tại tuyến cơ sở; kịp thời phát hiện những khoảng trống trong giám sát, chẩn đoán, điều trị và báo cáo ca bệnh.
2). Tăng cường giám sát người đi, về từ vùng sốt rét lưu hành
Chủ động rà soát, giám sát các nhóm dân cư đi, về từ các vùng sốt rét lưu hành trong nước và nước ngoài, đặc biệt là người đi lao động, công tác, học tập, du lịch tại các quốc gia châu Phi và các khu vực đang có sốt rét lưu hành cao.
Khi tiếp nhận người có sốt hoặc triệu chứng nghi ngờ sốt rét, các cơ sở y tế cần khai thác đầy đủ tiền sử đi lại, cư trú, làm việc tại vùng lưu hành sốt rét và thực hiện xét nghiệm phù hợp để không bỏ sót trường hợp sốt rét ngoại lai.
3). Không bỏ sót chẩn đoán sốt rét tại các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh
Chỉ đạo các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh thực hiện nghiêm Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh sốt rét theo Quyết định số 3377/QĐ-BYT ngày 30/8/2023 của Bộ Y tế.
Đặc biệt lưu ý đối với người bệnh có tiền sử trở về từ vùng sốt rét lưu hành, người có biểu hiện sốt chưa rõ nguyên nhân và các trường hợp có dấu hiệu nặng.
Khi có nghi ngờ lâm sàng và yếu tố dịch tễ phù hợp, cần xét nghiệm ký sinh trùng sốt rét kịp thời, không loại trừ sốt rét chỉ dựa vào một kết quả xét nghiệm nhanh âm tính nếu lâm sàng và dịch tễ không phù hợp. WHO lưu ý các biến đổi pfhrp2/3 có thể gây âm tính giả ở một số xét nghiệm RDT phát hiện P. falciparum.
4). Tăng cường quản lý, điều trị triệt để ca bệnh và phòng tử vong
Thực hiện điều trị đúng loài ký sinh trùng, đúng phác đồ, đủ liều và đủ thời gian; đặc biệt chú trọng phát hiện sớm và xử trí kịp thời sốt rét ác tính.
Đối với trường hợp sốt rét ngoại lai, cần thực hiện đầy đủ các bước quản lý ca bệnh, điều tra dịch tễ và theo dõi theo quy định; trường hợp có nguy cơ lây truyền tại cộng đồng phải được đánh giá và xử lý kịp thời.
5). Tăng cường giám sát ký sinh trùng và điều tra ca bệnh
Đối với các trường hợp phát hiện ký sinh trùng sốt rét dương tính, thực hiện gửi lam máu/tiêu bản theo quy định về Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh, thành phố để kiểm tra, xác nhận và tổng hợp.
Tăng cường giám sát loài ký sinh trùng, mật độ ký sinh trùng, nguồn lây, địa điểm và nhóm nguy cơ, đặc biệt đối với các trường hợp nội địa hoặc các trường hợp ngoại lai có khả năng tạo nguồn lây tại địa phương.
Khi ghi nhận ca bệnh nội địa, nhiều ca bệnh tập trung hoặc các dấu hiệu bất thường, cần chủ động điều tra dịch tễ, đánh giá nguy cơ và triển khai biện pháp đáp ứng phù hợp.
6). Tăng cường giám sát véc-tơ tại địa bàn có nguy cơ
Rà soát, đánh giá nguy cơ véc-tơ truyền bệnh tại những địa bàn có trường hợp sốt rét nội địa, các khu vực có người đi rừng, ngủ rẫy, khu vực biên giới và các địa bàn có điều kiện sinh thái thuận lợi cho véc-tơ.
Khi phát hiện nguy cơ lây truyền tại chỗ, cần phối hợp triển khai các biện pháp kiểm soát véc-tơ phù hợp theo hướng dẫn chuyên môn.
7). Đẩy mạnh truyền thông, giáo dục sức khỏe
Tăng cường truyền thông cho người dân, đặc biệt là Người đi rừng, ngủ rẫy; Người lao động di biến động; Người đi làm việc, công tác, học tập, du lịch tại vùng sốt rét lưu hành; Người trở về từ các quốc gia có sốt rét lưu hành, đặc biệt khu vực châu Phi.
Thông điệp cần tập trung vào việc khai báo tiền sử đi lại, chủ động xét nghiệm khi có sốt, đến cơ sở y tế sớm và không tự điều trị.
8). Chủ động bảo đảm thuốc, sinh phẩm, vật tư và trang thiết bị
Rà soát và chủ động bảo đảm đầy đủ thuốc điều trị sốt rét, thuốc điều trị sốt rét ác tính, sinh phẩm xét nghiệm, kính hiển vi, lam kính, vật tư y tế và các phương tiện cần thiết, không để xảy ra tình trạng thiếu thuốc hoặc vật tư khi phát hiện ca bệnh.
Các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh cần bảo đảm năng lực tiếp nhận, chẩn đoán và điều trị kịp thời các trường hợp sốt rét nặng, sốt rét ác tính.
9). Thiết lập cơ chế cảnh báo sớm đối với các trường hợp bất thường
Đề nghị các tỉnh, thành phố thông báo ngay về Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Thành phố Hồ Chí Minh khi phát hiện: Ca sốt rét ác tính, Ca tử vong do sốt rét, Ca sốt rét ngoại lai từ khu vực châu Phi hoặc các vùng có nguy cơ cao, Ca sốt rét nội địa.
Viện sẽ phối hợp với Sở Y tế và các đơn vị liên quan để đánh giá nguy cơ, điều tra dịch tễ, xét nghiệm xác định, đánh giá véc tơ và đề xuất biện pháp xử lý phù hợp.
10). Tăng cường phối hợp liên ngành và duy trì thành quả loại trừ
Đề nghị Sở Y tế chỉ đạo Trung tâm Kiểm soát bệnh tật, các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh và các đơn vị liên quan duy trì cơ chế phối hợp thường xuyên trong giám sát và xử lý ca bệnh.
Trong giai đoạn sốt rét đã giảm thấp, cần chuyển trọng tâm từ “giảm số mắc” sang “ngăn chặn tái lập lây truyền và không để xảy ra tử vong”, bảo đảm mọi trường hợp sốt rét được phát hiện, xác định, điều trị và quản lý đầy đủ.
Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Thành phố Hồ Chí Minh đề nghị Sở Y tế các tỉnh, thành phố khu vực Nam Bộ quan tâm chỉ đạo và tổ chức triển khai thực hiện các nội dung nêu trên, nhằm tiếp tục bảo vệ thành quả phòng, chống và loại trừ sốt rét, chủ động ứng phó với nguy cơ sốt rét ngoại lai, không để lây truyền tại cộng đồng, đồng thời hạn chế thấp nhất các trường hợp sốt rét ác tính và tử vong.
TS. Đoàn Bình Minh
