Bệnh ký sinh trùng truyền từ động vật sang người là một trong những vấn đề sức khỏe cộng đồng cần được quan tâm, đặc biệt tại những địa bàn có hoạt động chăn nuôi, người dân thường xuyên tiếp xúc với chó, mèo, gia súc, gia cầm hoặc có các tập quán ăn uống tiềm ẩn nguy cơ phơi nhiễm với tác nhân ký sinh trùng. Nhằm đánh giá tình hình lưu hành một số bệnh ký sinh trùng truyền từ động vật sang người, nhận diện các yếu tố nguy cơ và khảo sát kiến thức, hành vi liên quan đến phòng bệnh của người dân, Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng TP. Hồ Chí Minh phối hợp với CDC tỉnh Tây Ninh, UBND xã Tân Phú và Trạm Y tế xã Tân Phú triển khai hoạt động điều tra, giám sát trọng điểm bệnh ký sinh trùng truyền từ động vật sang người tại các ấp thuộc xã Tân Phú, tỉnh Tây Ninh.
Điều tra lưu hành bệnh và các yếu tố nguy cơ
Hoạt động tập trung khảo sát hai bệnh ký sinh trùng có ý nghĩa y tế công cộng là bệnh sán lá gan lớn và bệnh do ấu trùng giun đũa chó, mèo (Toxocara spp.). Đối tượng điều tra là người dân từ 15–65 tuổi, đã sinh sống tại địa phương ít nhất 06 tháng tính đến thời điểm điều tra. Bên cạnh việc thu thập mẫu máu phục vụ xét nghiệm, đoàn công tác tiến hành phỏng vấn người dân nhằm thu thập thông tin về đặc điểm nhân khẩu học, thói quen sinh hoạt, ăn uống, chăn nuôi, tiếp xúc với vật nuôi và các yếu tố có thể liên quan đến nguy cơ phơi nhiễm ký sinh trùng. Nội dung khảo sát đồng thời tập trung đánh giá kiến thức của người dân về nguyên nhân, đường lây truyền, các biểu hiện thường gặp và biện pháp phòng ngừa bệnh sán lá gan lớn và bệnh do Toxocara spp. Qua đó, có thêm cơ sở để phân tích mối liên quan giữa kiến thức, hành vi, yếu tố phơi nhiễm và kết quả xét nghiệm.
Trong đợt điều tra, 400 mẫu máu đã được thu thập. Các mẫu bệnh phẩm được chuyển về phòng xét nghiệm của Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng TP. Hồ Chí Minh để thực hiện xét nghiệm huyết thanh học bằng phương pháp ELISA theo quy trình chuyên môn.
Kết quả xét nghiệm sẽ được tổng hợp, phân tích cùng với thông tin dịch tễ và các yếu tố nguy cơ thu thập tại cộng đồng. Trên cơ sở đó, Viện và địa phương có thể đánh giá tình hình phơi nhiễm/huyết thanh học đối với các tác nhân được khảo sát và xác định những yếu tố nguy cơ cần ưu tiên trong công tác phòng bệnh. Kết quả liên quan đến từng trường hợp sẽ được thông tin, tư vấn theo quy định chuyên môn sau khi hoàn thành xét nghiệm và phân tích.
Những yếu tố nguy cơ cần được quan tâm
Qua quá trình phỏng vấn và trao đổi với người dân, đoàn công tác bước đầu ghi nhận một số yếu tố liên quan đến nguy cơ phơi nhiễm ký sinh trùng tại cộng đồng.
- Đối với bệnh do Toxocara spp., các yếu tố cần quan tâm bao gồm việc nuôi chó, mèo nhưng chưa thực hiện quản lý vật nuôi phù hợp, chưa tẩy giun định kỳ theo hướng dẫn chuyên môn, để chó, mèo đi lại hoặc phóng uế không được kiểm soát tại khu vực sinh hoạt; đồng thời, người dân có thể tiếp xúc với đất, cát hoặc môi trường có nguy cơ bị ô nhiễm trứng Toxocara.
- Đối với bệnh sán lá gan lớn, nguy cơ chủ yếu liên quan đến việc ăn các loại rau thủy sinh sống hoặc chưa được xử lý an toàn, đặc biệt tại những địa bàn có điều kiện thuận lợi cho chu trình phát triển của ký sinh trùng.
Một số thói quen như vệ sinh tay chưa đầy đủ, sử dụng thực phẩm chưa bảo đảm an toàn hoặc chưa thực hiện tốt vệ sinh môi trường có thể làm gia tăng nguy cơ phơi nhiễm với các tác nhân ký sinh trùng. Việc nhận diện đầy đủ các yếu tố nguy cơ tại cộng đồng có ý nghĩa quan trọng trong giám sát dịch tễ, đồng thời giúp ngành y tế và chính quyền địa phương xây dựng các hoạt động truyền thông, tư vấn và can thiệp phù hợp với điều kiện thực tế của người dân.
Tăng cường kiến thức và thực hành phòng bệnh
Một nội dung quan trọng của đợt điều tra là đánh giá kiến thức và hành vi của người dân đối với bệnh sán lá gan lớn và bệnh do Toxocara spp. Qua phỏng vấn bước đầu, một bộ phận người dân đã từng nghe đến các bệnh này nhưng kiến thức về tác nhân gây bệnh, đường lây truyền, yếu tố nguy cơ và biện pháp phòng ngừa còn chưa đầy đủ. Đây là cơ sở cho thấy cần tiếp tục tăng cường truyền thông giáo dục sức khỏe, đặc biệt tại những cộng đồng có hoạt động chăn nuôi và các yếu tố phơi nhiễm liên quan. Nội dung truyền thông cần tập trung vào những biện pháp thiết thực, dễ thực hiện như:
- Đối với bệnh do Toxocara spp.: quản lý chó, mèo; thực hiện tẩy giun cho vật nuôi theo hướng dẫn của bác sĩ thú y; hạn chế để chó, mèo phóng uế tại khu vực sinh hoạt; vệ sinh tay sau khi tiếp xúc với vật nuôi, đất và trước khi ăn; giữ vệ sinh khu vực vui chơi của trẻ em.
- Đối với bệnh sán lá gan lớn: không ăn sống các loại rau thủy sinh; thực hiện ăn chín, uống nước sạch; bảo đảm vệ sinh thực phẩm và vệ sinh môi trường; chủ động đến cơ sở y tế khi có các triệu chứng nghi ngờ để được thăm khám và xét nghiệm phù hợp.
- Đối với cộng đồng nói chung: nâng cao nhận thức về bệnh ký sinh trùng, chủ động thực hiện các biện pháp vệ sinh cá nhân, vệ sinh môi trường và tìm kiếm dịch vụ y tế khi có dấu hiệu bất thường.
Truyền thông cần được thực hiện bằng những thông điệp ngắn gọn, dễ hiểu, phù hợp với tập quán sinh hoạt của từng nhóm dân cư, đồng thời kết hợp tư vấn trực tiếp tại cộng đồng với các hình thức truyền thông phù hợp của địa phương.
Kết hợp điều tra dịch tễ, xét nghiệm và khảo sát hành vi
Điểm quan trọng của hoạt động tại xã Tân Phú là việc kết hợp điều tra dịch tễ – khảo sát kiến thức, hành vi – thu thập mẫu xét nghiệm trong cùng một đợt giám sát. Cách tiếp cận này không chỉ cung cấp thông tin về tình hình huyết thanh học của các bệnh được khảo sát mà còn giúp nhận diện những hành vi và điều kiện môi trường có thể liên quan đến nguy cơ phơi nhiễm. Khi được phân tích tổng hợp, các dữ liệu này sẽ giúp địa phương có thêm bằng chứng để xác định nhóm nguy cơ, khu vực cần ưu tiên và nội dung truyền thông phù hợp.
Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với định hướng Một sức khỏe (One Health), trong đó sức khỏe con người có mối liên hệ chặt chẽ với sức khỏe động vật và môi trường. Việc phối hợp giữa ngành y tế, chính quyền địa phương, y tế cơ sở và các đơn vị liên quan có vai trò quan trọng trong kiểm soát các bệnh ký sinh trùng có nguồn gốc động vật.
Chủ động giám sát, phòng ngừa bệnh từ cộng đồng
Hoạt động điều tra, giám sát trọng điểm tại xã Tân Phú không chỉ nhằm thu thập mẫu và xác định tình hình huyết thanh học mà còn hướng đến nhận diện nguy cơ, nâng cao nhận thức và chủ động phòng bệnh ngay tại cộng đồng. Sự phối hợp giữa Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng TP. Hồ Chí Minh, CDC tỉnh Tây Ninh, UBND xã Tân Phú và Trạm Y tế xã Tân Phú góp phần tăng cường kết nối giữa tuyến chuyên môn và y tế cơ sở, đồng thời tạo điều kiện để người dân được tiếp cận với hoạt động tư vấn, xét nghiệm và hướng dẫn phòng bệnh. Trong thời gian tới, sau khi hoàn thành xét nghiệm và phân tích toàn bộ dữ liệu, kết quả điều tra sẽ được tổng hợp để đánh giá tình hình bệnh, phân tích các yếu tố nguy cơ và xác định những vấn đề cần ưu tiên can thiệp tại địa phương.
Trên cơ sở đó, Viện và ngành y tế địa phương có thể đề xuất các hoạt động giám sát, truyền thông giáo dục sức khỏe và phòng ngừa phù hợp, góp phần giảm phơi nhiễm với các tác nhân ký sinh trùng, nâng cao nhận thức và từng bước cải thiện thực hành phòng bệnh của người dân.
Chủ động nhận diện nguy cơ – tăng cường giám sát – nâng cao kiến thức – thay đổi hành vi là những yếu tố quan trọng trong phòng ngừa bệnh ký sinh trùng truyền từ động vật sang người và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Hình. Hoạt động lấy máu điều tra bệnh ký sinh trùng lây truyền từ động vật sang người
ThS.BS. Nguyễn Huỳnh Tố Như, CN. Ngô Thị Tuyết Thanh
